Sett inn į vefinn: 07.11.2009.
Höfundur: Steindór J. Erlingsson.
Erindi flutt į rįšstefnunni Hafa Ķslendingar fordóma gagnvart gešręnum vandamįlum? sem haldin var į vegum Hugarafls ķ Hįskóla Ķslands 3. Nóvember, 2009
Hér fyrir nešan mį finna skżrsluna.
Sigrśn Ólafsdóttir og Jón Gunnar Bernburg
Hvaš eigum viš aš gera ef žau rįšast į okkur? Žessa spurningu fékk kennari žegar hann undirbjó bekkinn sinn fyrir heimsókn frį fulltrśum Gešfręšslunnar, fręšsluverkefni Hugarafls. Helsta markmiš verkefnisins er aš draga śr fordómum gagnvart gešröskunum og notendum, ž.e. einstaklingum sem žjįst af gešröskunum, mešal nemenda ķ efstu bekkjum grunnskóla og framhaldsskólum, auk žess aš fręša žį um gešrękt, forvarnirog bataleišir. Gešfręšslan er nś hefja sitt žrišja starfsįr. Sķšastlišinn vetur héldum viš į fimmta tug fręšslustunda. Flestar žeirra fóru fram ķ efstu bekkjum grunnskóla en aš auki heimsóttum viš nokkra framhaldsskóla og Fjölsmišjuna. Žaš sem af er žessu vetri höfum viš heimsótt vel į annan tug bekkja į grunn- og framhaldsskólastigi og eru nęg verkefni framundan.
Gešfręšslan fer žannig fram aš tveir félagar śr Gešfręšsluhópnum eyša einni kennslustund (40-60 mķnśtur) meš hverjum bekk. Tala žeir hvor ķ 10-12 mķnśtur og fara sķšan fram umręšur. Ķ fyrri hluta hvors erindis gera fyrirlesarar grein fyrir barįttu sinni viš röskunina, en ķ žeim sķšari fjalla žeir um žęr leišir sem nżst hafa žeim į bataleišinni. Ķ žessu felst aš viš byrjum meginmįliš į neikvęšu hliš lķfs okkar og endum į žeirri jįkvęšu og reynum viš eftir bestu getu aš hafa hśmorinn ekki langt undan. Viš leggjum sérstaka įherslu į bjargrįš sem fela ķ sér aš ungmennin snśi ekki baki viš vinum ķ vanda og mikilvęgi tilfinningalegra tjįskipta viš vini, foreldra, kennara eša ašra sem žau treysta. Spurningin sem viš žurfum aš velta fyrir okkur er hvort Gešfręšslan skili žvķ sem aš er stefnt?
Ķ nżlegri bandarķskri rannsókn, žar sem kannašir voru žęttir sem hafa įhrif į fordóma unglinga gagnvart gešröskunum, er męlt meš nżjum leišum til žess aš fręša unglinga um gešheilbrigši. Sérstök įhersla er lögš į aš auka žurfi fręšslu sem dregur śr fordómum hjį žessum aldurshópi gegn gešröskunum, enda eru žęr helsta orsök örorku hjį fulloršnum.Mikilvęgi žessa liggur ekki sķšur ķ žvķ aš rannsóknir hafa leitt ķ ljós aš fordómar eru helsta įstęša žess aš ungmenni leita sér ekki ašstošar vegna gešraskana. Rętur fordóma ungmennanna liggja m.a. ķ neikvęšri umfjöllun fjölmišla um einstaklinga meš gešraskanir. Žau byrja hins vegar aš innbyrša fordómana į barnsaldri, enda hafa rannsóknir leitt ķ ljós aš barnaefni ķ sjónvarpi og kvikmyndahśsum elur į mjög neikvęšum hugmyndum um gešraskanir og notendur žó erfitt sé aš sżna fram į bein orsakatengsl žarna į milli.
Ķ žessu sambandi er mikilvęgt aš leggja įherslu į aš žó talsvert hafi veriš fjallaš um gešraskanir aš undanförnu hér į landi į opinberum vettvangi, viršast hefšbundnar fręšsluleišir ekki nęgja einar og sér til žess aš eyša fordómum.Žetta kom skżrt fram ķ nżlegri rannsókn sem leiddi ķ ljós aš fordómar einstaklinga gagnvart notendum, og fordómar notendanna sjįlfra, geta żmist veriš mešvitašir (explicit) eša ómešvitašir (implicit), sem žżšir aš einstaklingur sem opinberar ekki mešvitaša fordóma getur gert žaš į ómešvitašan hįtt.
Gešfręšslan er žvķ tilraun Hugarafls til žess aš koma meš nżja nįlgun į fręšslu ungmenna um gešheilbrigši, meš ašalįherslu į aš draga śr tķttnefndum fordómum.Mikilvęgi žess aš notendur sinni slķkri fręšslu er ótvķrętt, enda hafa rannsóknir, sem grundvallast į samskiptatilgįtunni (Contact Hypothesis), leitt ķ ljós aš bein samskipti notenda viš hinn almenna borgara er įhrifamikiš tęki til žess aš draga śr fordómum; lķklega gagnlegra en hefšbundin fręšsla og mótmęli.
Žaš er ótrśleg tilfinning aš standa fyrir framan heilan bekk og tala um barįttu sķna viš erfiša gešröskun, sem jafnvel hefur stašiš svo įratugum skiptir. Žegar viš hefjum mįl okkar er ljóst aš ungmennin vita ekki alveg hvaš žau eiga aš halda. Eins og spurningin ķ upphafi erindisins ber meš sér viršast sum ungmennanna smeyk viš okkur. Endurspeglar žetta fordómafull višhorf margra žeirra til notenda. Žetta vitum viš žvķ einn frįbęr kennari ķ skóla į höfušborgarsvęšinu lét nemendur sķna į sķšast lišnum vetri vinna verkefni aš lokinni heimsókn okkar. Fengum viš umsagnir frį 65 nemendum sem unnu flestir ķ tveggja eša žiggja manna hópum. Sum žeirra héldu aš notendur séu frošufellandi fólk ķ spennitreyju innį Kleppi. Į einu augnabliki tekst okkur aš eyša žessari ranghugmynd og koma žeim ķ sanninn um aš viš lķtumśt eins og venjulegar manneskjur, eins og einn hópurinn komst aš orši.
Nęsta hindrunin sem ungmennin žurfa aš yfirstķga er žegar viš förum aš tala į broslegum nótum um okkur sjįlf. Žį koma venjulega geiflur į andlitin ungu, žau horfa hvert į annaš og bķša eftir aš einhver hafi kjark til žess aš hlęgja. Žau hugsa lķklega hvort žaš samrżmist mannasišum aš hlęgja aš fólki sem į viš svona alvarleg veikindi aš strķša, enda kemur žaš ungmennunum į óvart aš žeir gętu gert grķn af veikindum sķnum žrįtt fyrir öll žessi įföll. Žegar žau žora aš hlęja, oft eftir aš kennarinn hefur brotiš ķsinn, finnst žeim įnęgjulegt aš sjį hvaš žau litu hśmorķskum augum į žaš lišna.
Af framansögšu mį rįša aš okkur ķ Gešfręšslunni veršur nokkuš vel įgengt ķ aš breyta višhorfum ungmennanna sem į okkur hlżša. Eftir stendur spurningin hvort okkur tekst aš minnka eša eyša fordómum žeirra? Jį. Fordómar hafa minnkaš, var nišurstaša žriggja nemenda. Raunar var žetta samdóma įlit flestra nemendanna enda viškenna žau aš viš höfum veriš meš svolitla fordóma. Sumir lżstu žvķ beinlķnis yfir aš mašur hętti samstundis öllum žessum fordómum sem mašur hafši um gešraskanir. Žaš er žvķ ljóst aš Gešfręšslan er įrangursrķkt tęki til žess aš berjast gegn fordómum sem beinast gegn notendum. Ķ žessu sambandi benti einn nemandi į aš įlit mitt į fólki meš gešraskanir breyttust grķšarlega eftir heimsókn Gešfręšslunnar.Annar taldi višhorf fordómafulls fólks geta gjörsamlega snśist viš žegar žaš öšlast svona fręšslu, ég veit žaš vegna žess aš ég varš nokkurn veginn fyrir žvķ sjįlfur.
Til aš undirstrika žetta lenti ég ķ žvķ fyrr ķ haust, ķ kjölfar einnar fręšslu, aš ungur karlmašur gekk upp aš mér og fašmaši mig. Hann sagšist vera mér ęvarandi žakklįtur fyrir aš hafa talaš af svona mikilli hreinskilni. Žegar ég innti hann eftir žvķ hvaš žaš var sem hafši hreyft svona viš honum žį tjįši hann mér aš hann ętti móšur sem hafi lengi žjįšst af alvarlegri gešröskun. Žaš sem gerši lķf hans og móšurinnar erfitt var aš móšurafinn fordęmdi dóttur sķna og alla žį sem žjįst af gešröskunum sem aumingja. Nś gat hann fariš heim sagt: Afi, žś ert vitleysingur. Persónulegar upplifanir eins og žessi er žaš sem gerir žįtttöku ķ Gešfręšslunni grķšarlega gefandi. Mér er minnisstęšur bekkur sem viš heimsóttum sķšasta vetur. Ķ umręšum ķ kjölfar framsögu okkar opinberušu fjórir nemendur aš žeir eša nįnir ęttingjar ęttu viš gešraskanir aš strķša, nokkuš sem aldrei var rętt um ķ bekknum. Einhverju sķšar barst mér tölvupóstur frį kennaranum žar sem fram kom aš andrśmsloftiš ķ bekknum hefši breyst mjög til batnašar ķ kjölfar heimsóknarinnar.
Įšurnefndar frįsagnir bera einnig meš sér aš bjargrįšin sem viš gerum aš umtalsefni viršast sitja eftir ķ hugum nemendanna. Sumir bentu į aš eftir žessar frįsagnir getur mašur einnig lęrt hvernig mašur į aš bregšast viš ef eitthvaš skyldi henda mann sjįlfan. Öšrum kom į óvart aš einkenni eins śr hópnum okkar hurfu bara viš žaš aš segja foreldrum sķnum frį. Žaš er žvķ ljóst aš nś hafa žau hugmynd um hvernig į aš bregšast viš žegar mašur sjįlfur eša einhver annar lendir ķ žunglyndi.
Nś žegar óvešursskż kreppunnar halda įfram aš hrannast upp yfir žjóšinni er mikilvęgt aš fólk sé mešvitaš um aš sjįlfsagt og ešlilegt sé aš tala um tilfinningar sķnar ef illa stendur į. Reynslan sżnir aš Gešfręšslan er öflugt tęki til žess aš opna fyrir slķka umręšu ekki sķšur en aš draga śr ranghugmyndum og fordómum sem beinast gegn žeim sem eiga viš gešraskanir aš strķša. Gešfręšsluhópur Hugarafls hefur lagt mikla vinnu ķ aš žróa verkefniš. Viš erum meš heimasķšu žar sem hęgt er aš finna stuttar lżsingar į helstu gešröskunum; stuttar lżsingar į gešlęknavištölum, gešlyfjum, sįlfręšimešferš, hugręnni atferlismešferš og išjužjįlfum, sem skrifašar eru af sérfręšingum į hverju sviši; sem og upplżsingar um helstu stofnanir og félög sem tengjast gešvernd barna og ungmenna.Žar er einnig hęgt aš finna sišareglur okkar og ętla ég aš enda žetta erindi į žvķ aš lesa žęr upp:
1) Fyrirlesari gętir fyllsta trśnašar gagnvart öšrum fyrirlesurum og nemendum.
2) Fyrirlesari gętir hófs ķ umfjöllun um viškvęm mįlefni, t.d. lżsingum į vķmuefnaneyslu, sjįlfsvķgum og öšrum ranghugmyndum. Fyrirlesari ber įbyrgš į eigin oršum.
3) Hver fyrirlesari byggir į sinni einstöku reynslu.
4) Fyrirlesari einskoršar sig viš efni sem hann žekkir og svarar ekki spurningum sem fara śt fyrir žann ramma.
5) Fyrirlesari skal foršast neikvęša umfjöllun um gešheilbrigšisžjónustuna og lyf.
